Tsunami denince akla genellikle Japonya ya da Hint Okyanusu gelir. Oysa Türkiye’nin kıyıları da tsunami gördü ve görecek. Türkiye kıyılarını etkileyen tsunamileri derleyen katalog (Altınok ve arkadaşları, 2011) son 3500 yılda 134 olay içerir; bunların 76’sı “olası” ya da “kesin” güvenilirlikte kabul edilir. Ama iyi haber şu: tsunamiden korunmanın yolu basittir ve birkaç dakikalık doğru hareketle ilgilidir.

Geçmişte ne oldu?

Marmara, 10 Eylül 1509. Depremle ilgili katalogdaki kayıtlara göre dalgalar Galata’da surları aştı, Yenikapı ve Aksaray’ı su bastı; İzmit’teki tersane çöktü. Yenikapı kazılarındaki bulgulara göre su, eski Lykos (Bayrampaşa) deresi vadisi boyunca 500–600 metre içeri girmiş olabilir.

Marmara, 17 Ağustos 1999. Kocaeli depremi İzmit Körfezi’nde de tsunami üretti. 35 noktadaki saha gözlemleri, kıyı boyunca 1 ile 2,5 metre arasında dalga tırmanması gösterdi. Güney kıyıda kıyı heyelanları ve çöken alanlar etkiyi daha karmaşık hâle getirdi (Altınok ve arkadaşları, 2001).

Ege, 20 Temmuz 2017. Bodrum–Kos depremi (Mw 6,6) orta büyüklükte bir tsunami yarattı; dalga tırmanması 1,9 metreye ulaştı. Bodrum mareografı çukurdan tepeye 34 cm’lik bir dalga kaydetti (Heidarzadeh ve arkadaşları, 2017).

Ege, 30 Ekim 2020. Sisam açıklarındaki Mw 7,0 deprem, 1956’dan bu yana Ege’deki en büyük tsunamiyi üretti (Triantafyllou ve arkadaşları, 2021). İzmir kıyısındaki saha çalışmasında en yüksek tırmanma Akarca’da 3,8 metre ölçüldü; en ağır hasar Sığacık’ta, Kaleiçi’nde görüldü (Doğan ve arkadaşları, 2021).

Doğu Akdeniz, 21 Temmuz 365. Tarihî kayıtlara göre Girit açıklarındaki büyük deprem ve tsunami, Nil Deltası’ndan bugünkü Dubrovnik’e kadar kıyı kentlerini yıktı. Shaw ve arkadaşları (2008), bu tür tsunami üreten depremlerin Helen yayı boyunca yaklaşık 800 yılda bir olabileceğini hesaplar.

Neden dakikalar önemli?

Türkiye çevresindeki tsunamilerin çoğu yakın kaynaklıdır: deprem kıyıya yakın olur, dalga da hızlı gelir. 2020 Sisam tsunamisinde, merkez üssüne yaklaşık 12 km uzaklıktaki bir noktada deniz depremden 2 dakika sonra çekildi, en büyük dalga 4 dakika sonra geldi (Triantafyllou ve arkadaşları, 2021).

Türkiye’de tsunami izleme görevini Kandilli Rasathanesi’nin Bölgesel Deprem-Tsunami İzleme ve Değerlendirme Merkezi (KOERI-RETMC) yürütür. Merkez, UNESCO Hükümetlerarası Oşinografi Komisyonu’nun Kuzeydoğu Atlantik ve Akdeniz tsunami uyarı sistemi (NEAMTWS) içinde uyarı veren kuruluşlardan biridir. Ancak 2017 Bodrum–Kos depreminde bölgedeki uyarı merkezlerinin mesajları depremden 10 ila 19 dakika sonra yayımlandı; Kandilli’ninki 19. dakikada. Araştırmacılar, 10 dakikalık bir uyarının bile yakın kaynaklı bir tsunami için yetmeyebileceğini vurgular (Heidarzadeh ve arkadaşları, 2017).

Yani kıyıda sizi uyaracak en hızlı şey, doğanın kendisidir.

Doğal uyarı işaretleri

ABD Ulusal Hava Durumu Servisi (NWS), kıyıda ya da alçak bir yerdeyken şunlardan herhangi birini fark ederseniz tsunaminin dakikalar içinde gelebileceğini söyler:

  • Güçlü ya da uzun süren bir deprem.
  • Denizin tuhaf davranması: hızla yükselen bir sel ya da su duvarı gibi görünmesi veya aniden çekilip deniz tabanını açığa çıkarması.
  • Denizden gelen yüksek bir uğultu.

Kıyıdaysanız ne yapmalı?

  1. Önce kendinizi koruyun. Sarsıntı sırasında Çök – Kapan – Tutun uygulayın.
  2. Sarsıntı biter bitmez kıyıdan uzaklaşın. Resmî bir uyarıyı ya da yetkililerin talimatını beklemeyin. Yüksek bir yere ya da denizden olabildiğince içeriye gidin.
  3. Çekilen denize bakmaya gitmeyin. Açığa çıkan deniz tabanı tsunaminin işaretidir, gezilecek bir yer değil.
  4. Hemen geri dönmeyin. NWS’ye göre ilk dalga en büyüğü ya da sonuncusu olmayabilir, tehlike saatlerce hatta günlerce sürebilir. 2020’de Sisam’ın Vathy Körfezi’nde iki baskın yaklaşık 19 dakika arayla geldi ve ikincisi daha güçlüydü (Triantafyllou ve arkadaşları, 2021). Yetkililer güvenli olduğunu söyleyene kadar kıyıya inmeyin.

Kıyıda yaşıyor ya da tatil yapıyorsanız, evinizden veya otelinizden yürüyerek ulaşabileceğiniz yüksek bir noktayı önceden belirleyin ve aile planınıza ekleyin. Deprem sonrası için belirlenmiş toplanma alanları kıyıda ve alçak bir yerdeyse, güçlü bir sarsıntıdan sonra önce yükseğe çıkın.

Tsunami seyrek görülür, ama geldiğinde hızlı gelir. Kural basittir: güçlü sarsıntı, çekilen deniz ya da uğultu varsa yükseğe çıkın.