Orta ve büyük bir depremden sonra aynı bölgede saatler, günler, hatta aylar boyunca daha küçük depremler olur. Bunlara artçı sarsıntı (artçı deprem) denir. Artçılar, ana depremle kırılan fayın ve çevresindeki kayaçların yeni gerilme dengesine uyum sağlamasının doğal bir sonucudur.

Artçılar nasıl davranır?

Sismologların uzun süredir gözlediği birkaç düzenlilik vardır:

  • Zamanla azalma (Omori–Utsu yasası): Artçıların sıklığı ana depremden hemen sonra en yüksektir ve zamanla azalır. Kabaca, ilk günün artçı sayısı ilk haftanınkinin önemli bir kısmını oluşturur; ancak azalma yavaştır ve etkinlik aylarca sürebilir.
  • Büyüklük dağılımı (Gutenberg–Richter): Küçük artçılar büyüklerden çok daha fazladır; büyüklük bir birim arttıkça sayı yaklaşık on kat azalır.
  • Båth yasası: En büyük artçı, ortalamada ana depremden yaklaşık 1,2 büyüklük birimi küçüktür. Bu yalnızca bir ortalamadır; bazen daha büyük bir artçı olur, bazen de ilk deprem aslında daha büyük bir depremin öncüsü çıkar.

Olasılık nasıl hesaplanır?

Reasenberg ve Jones (1989), bu düzenlilikleri tek bir istatistik modelde birleştirdi. Model, ana depremin büyüklüğüne ve geçen süreye bakarak önümüzdeki bir zaman aralığında belirli bir büyüklüğün üzerinde en az bir artçı olma olasılığını verir.

Modelin parametreleri bölgeden bölgeye değişir. Page ve arkadaşları (2016), dünya genelindeki artçı dizilerini inceleyerek tektonik bölge türüne göre genel parametreler yayımladı; ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu (USGS) da operasyonel artçı tahminlerinde bu yaklaşımı kullanır.

Deprem sitesinde M4 ve üzeri depremler için ilk 30 gün boyunca bir artçı tahmini gösteriyoruz:

  1. Türkiye’nin sığ depremleri için “aktif sığ kıtasal” bölge parametrelerini kullanıyoruz (40 km’den derin depremlerde farklı bir bölge sınıfı).
  2. Ana depremden sonra kaydedilen artçılarla modeli güncelliyoruz; dizi beklenenden hareketliyse olasılıklar artar, sakinse azalır.
  3. Önümüzdeki 1 gün, 1 hafta ve 1 ay için M≥3, M≥4, M≥5 ve M≥6 artçı olasılıklarını ve beklenen artçı sayısını gösteriyoruz.

Bir örneği M5,4 Karaköprü (Şanlıurfa) depreminin sayfasında görebilirsiniz. Her deprem sayfasında kullanılan parametreler ve hesaplama zamanı da yazılıdır.

Tahmin, öngörü değildir

Bu sayılar olasılıktır, belirli bir zamanda ve yerde deprem olacağına ya da olmayacağına dair bir öngörü değildir. “Önümüzdeki hafta M≥4 artçı olasılığı %6” demek, benzer durumların yaklaşık yüzde altısında böyle bir artçı görüleceğini söyler; hangi gün olacağını söylemez. Bugün hiçbir yöntem depremin zamanını, yerini ve büyüklüğünü birlikte önceden bildiremez.

Tahminin sınırları da vardır: model genel parametrelere dayanır, deprem kataloğu ana depremden hemen sonra küçük artçıları eksik kaydedebilir ve otomatik çözümler sonradan revize edilebilir. Resmî değerlendirmeler için AFAD’ın açıklamalarını izleyin.

Unutmayın: Artçı tahmini bir olasılıktır, bir öngörü değildir. Olasılığın düşük olması güvende olduğunuz anlamına gelmez; hasarlı binalara girmeyin.

Artçılar sırasında ne yapmalı?

Hasar gören binalara girmeyin; güçlü bir artçı, ana depremde zayıflayan yapıları yıkabilir. Her sarsıntıda Çök – Kapan – Tutun uygulayın. Son depremleri canlı haritada ve bölgedeki etkinliği istatistik sayfasında izleyebilirsiniz.