Bir deprem haberinde iki farklı sayı görebilirsiniz: “5,4 büyüklüğünde” ve “V şiddetinde hissedildi”. Bunlar aynı şey değildir. Büyüklük depremin kaynağında açığa çıkan enerjiyle ilgilidir ve her deprem için tek bir değer (her kurumun kendi hesabında) vardır. Şiddet ise sarsıntının belirli bir yerde nasıl hissedildiğini ve ne etki yaptığını anlatır; aynı depremin şiddeti yerden yere değişir.

Büyüklük: ML, Mw ve diğerleri

Yerel büyüklük (ML), Charles Richter’in 1935’te tanımladığı ölçeğin günümüzdeki karşılığıdır. Sismometre kaydındaki en büyük dalga genliğine ve uzaklığa dayanır. Küçük ve orta depremler için hızlı ve pratiktir; bu yüzden Kandilli ve AFAD’ın ilk otomatik çözümlerinde sık görülür.

Moment büyüklüğü (Mw), Hanks ve Kanamori’nin 1979’da tanımladığı ölçektir. Fayın kayan alanı, kayma miktarı ve kayacın sertliğinden hesaplanan sismik momente dayanır. Büyük depremlerde ML gibi genliğe dayalı ölçekler “doyuma” ulaşır, yani büyüklüğü olduğundan küçük gösterir; Mw bu sorunu yaşamaz. Bu nedenle büyük depremler için genellikle Mw kullanılır.

Kataloglarda ayrıca Md (süreye dayalı) ve mb (cisim dalgası) gibi türler görebilirsiniz. Deprem sayfalarımızda her kaynağın verdiği büyüklüğü ve türünü kaynak karşılaştırması tablosunda ayrı ayrı gösteriyoruz; aynı depreme AFAD, Kandilli, EMSC ve USGS’in biraz farklı değerler vermesi bu yöntem ve veri farklarından kaynaklanır.

Bir büyüklük birimi ne kadar fark eder?

Büyüklük ölçekleri logaritmiktir. USGS’in açıklamasına göre büyüklükteki bir birimlik artış, kayıttaki dalga genliğinde yaklaşık 10 kat, açığa çıkan enerjide ise yaklaşık 32 kat artışa karşılık gelir. Yani M6 bir deprem, M5’e göre yaklaşık 32 kat, M4’e göre yaklaşık 1000 kat daha fazla enerji açığa çıkarır. İstatistik sayfamızdaki enerji değeri de bu ilişkiyle (log₁₀E = 1,5M + 4,8) hesaplanır.

Şiddet: Değiştirilmiş Mercalli (MMI)

Değiştirilmiş Mercalli şiddet ölçeği (MMI) Roma rakamlarıyla I’den XII’ye kadar gider ve insanların ne hissettiğine, eşyaların ve yapıların nasıl etkilendiğine göre tanımlanır. Örneğin:

  • I–II: Genellikle hissedilmez ya da yalnızca üst katlarda dinlenirken hissedilir.
  • IV: İçeride çoğu kişi hisseder; camlar, kapılar, tabaklar tıngırdar.
  • VI: Herkes hisseder, birçok kişi korkar; ağır mobilyalar kayabilir, sıva dökülebilir.
  • VIII ve üzeri: Zayıf yapılarda ciddi hasar görülür.

Şiddeti belirleyen başlıca etkenler depremin büyüklüğü, merkez üssüne ve fay kırığına uzaklık, derinlik ve yerel zemindir. Yumuşak zeminler sarsıntıyı büyütebilir; bu yüzden aynı uzaklıktaki iki mahallede farklı şiddetler yaşanabilir.

Deprem sitesinde şiddeti nasıl gösteriyoruz?

Deprem sayfalarındaki beklenen şiddet halkaları, Akkar, Sandıkkaya ve Bommer’in (2014) Avrupa ve Orta Doğu için geliştirdiği yer hareketi modeliyle hesaplanan en büyük yer ivmesinin, Worden ve arkadaşlarının (2012) ilişkisiyle MMI’ya dönüştürülmesiyle elde edilir. Bu bir tahmindir: model standart bir zemin (Vs30 = 760 m/s) varsayar, gerçek sarsıntı zemine ve yapıya göre farklı olabilir. Bu yüzden gerçekte ne hissedildiğini öğrenmek için “Hissettin mi?” bildirimlerini de topluyoruz. Kişisel uyarılarımız da büyüklüğe değil, kayıtlı yerlerinizde beklenen şiddete göre çalışır.

Kısaca

  • Büyüklük (Mw, ML): Kaynaktaki enerji; deprem başına tek değer, ama kurumlar arasında küçük farklar olabilir.
  • Şiddet (MMI): Bir yerdeki sarsıntı ve etkisi; yerden yere değişir.
  • Uzaktaki büyük bir deprem, yakındaki orta büyüklükte bir depremden daha zayıf hissedilebilir.