Yıkılmış bir binada kurtarma, kazmaya başlamadan önce bir soruyla başlar: içeride kim var ve tam olarak nerede? Ekipler bu soruyu tek bir yöntemle değil, birkaçını birlikte kullanarak cevaplar: insan sesi ve kulak, dinleme cihazları, kameralar ve arama köpekleri. Bu yazıda, BM’ye bağlı uluslararası arama kurtarma danışma grubu INSARAG’ın ve AFAD’ın kılavuzlarına göre bu işin nasıl yapıldığını anlatıyoruz.

İlk bilgi çevredekilerden gelir

INSARAG’ın saha kılavuzuna göre olay yerindeki ve bölgeyi tanıyan insanlar, enkaz altındakiler hakkında en iyi bilgi kaynağıdır; ekiplerin, insanları alandan uzaklaştırmadan önce kısa görüşmeler yapması önerilir. Binada kaç kişinin yaşadığı, depremde kimin hangi odada olabileceği, kimin dışarıda olduğu gibi bilgiler aramanın nereden başlayacağını belirler.

Enkazlar arasında öncelik, canlı olduğu doğrulanmış kişilerin bulunduğu enkazlara verilir; bunlar da kurtarmanın 12 saatten kısa ya da uzun süreceği tahminine göre sıralanır. Canlı olabileceği düşünülen ama doğrulanmamış kişilerin olduğu enkazlar bunlardan sonra gelir.

Seslen ve dinle: sessizlik neden istenir?

INSARAG’a göre enkaz altındakilerin yerini bulmanın ilk adımı, yüzeyde sıra hâlinde dizilip seslenerek arama yapmaktır: ekip seslenir, sonra susup cevap bekler. Bunun işe yaraması için ortamın sessiz olması gerekir.

Bu yüzden enkaz başında “Sessizlik!” çağrısı duyarsınız. INSARAG’ın uluslararası işaret sisteminde, korna ile verilen üç saniyelik tek uzun ses “çalışmayı durdur, sessizlik” demektir; bir uzun ve bir kısa ses “çalışmaya devam”, birer saniyelik üç kısa sesin tekrarı ise “alanı boşalt” anlamına gelir. Bu işaret geldiğinde alandaki herkes durur ve susar; ancak böyle zayıf bir ses ya da vuruş duyulabilir.

Dinleme cihazları

Ekiplerin “teknik arama” dediği yöntemde sismik ve akustik dinleme cihazları kullanılır. Fire Engineering’de yayımlanan bir uygulama yazısına göre sensörler enkazın sert yüzeylerine yerleştirilir ve çökmüş yapı adeta büyük, hassas bir mikrofona dönüşür. Cihaz seslenme, ağlama, vurma, hareket ve nefes gibi sesleri ve titreşimleri yakalayabilir.

Yöntem yine seslen–dinle mantığıyla çalışır: operatör ya da bir ekip üyesi seslenir veya vurur, sonra sensörleri dinler. Enkazın yapısına bağlı olarak algılama mesafesi havadan gelen sesler için yaklaşık 1,5–7,5 metre, yapı içinden ilerleyen titreşimler için yaklaşık 15–45 metredir. Birkaç sensörün aldığı sinyaller karşılaştırılarak kişinin yeri daraltılır. Bu cihazlar en iyi sonucu gürültünün az olduğu ortamda verir.

Kameralar

Yer daraltıldıktan sonra enkazda küçük bir delik açılır ve ucunda kamera bulunan esnek bir çubuk içeri sokulur. Arama kamerası, ekiplerin gözünün boşluğun içine uzanması gibidir: kişinin durumu ve ona ulaşmanın yolu görülür. INSARAG, ekiplerin duruma göre termal kamera ya da insansız hava aracı da kullanabileceğini belirtir.

Arama köpekleri

FEMA’ya göre arama köpekleri, enkazın derinlerindeki canlı insan kokusunu keskin koku alma duyularıyla bulur. Eğitim bir saklambaç oyununa benzer: biri oyuncağıyla saklanır, köpek onu bulunca oyunla ödüllendirilir. Jones ve arkadaşlarının (2004) derlemesine göre iyi bir arama köpeği, görmekten çok kokuya güvenen ve aramayı bırakmayan köpektir.

Köpekler de yorulur. INSARAG, düzenli dinlenme molası verilmesini ve gerekiyorsa kokuyu ya da görüşü kapatan malzemenin kaldırılmasını önerir.

Duvardaki işaretler

INSARAG işaretleme sisteminde, yeri belirlenen her kişi için enkaz üzerine yaklaşık 50 cm boyunda büyük bir “V” çizilir. Altındaki “L-2” iki canlı, “D-1” bir hayatını kaybetmiş kişi demektir. Biri çıkarıldığında işaret üstü çizilip güncellenir. Bu işaretler, aynı enkaza gelen başka bir ekibin işi tekrar etmemesi içindir; silmeyin, üzerine yazmayın.

Türkiye’deki ekipler

AFAD’ın KAVKAS kılavuzuna göre Ankara ve İstanbul AFAD Arama ve Kurtarma Birlik Müdürlükleri 2017’de INSARAG tarafından ağır ekip olarak sınıflandırıldı; dokuz il birliği de 2018’de ağır ekip olarak akredite edildi. Kamu kurumlarının ve sivil toplum kuruluşlarının ekipleri ise ulusal KAVKAS sisteminde hafif (en az 18 kişi), orta (en az 38 kişi) ve ağır (en az 60 kişi) seviyede akredite edilir. Ağır ekiplerin hem arama köpeğine hem de teknik arama cihazlarına sahip olması zorunludur.

Bu bilgi size ne kazandırır?

  • Enkaz altındaysanız: Sessizliği fırsat bilin. Seslenmeyi duyduğunuzda vurarak ya da düdük çalarak cevap verin. Ayrıntılar için enkaz altında kalırsanız yazımıza bakın; telefonunuzdaki acil durum düdüğü ve el feneri de işe yarar.
  • Enkazın başındaysanız: Sessizlik istendiğinde susun, ekiplere binada kimin yaşadığını anlatın ve enkazın üzerine çıkmayın. INSARAG, artçı sarsıntıların yapılarda yeni hareketlere ve çökmelere yol açabileceği konusunda uyarır.

Depremden sonraki ilk günlerde yapılması gerekenleri büyük depremden sonraki ilk 72 saat yazımızda topladık.