Türkiye, Afrika, Arabistan ve Avrasya levhalarının etkileştiği bir bölgede yer alır. Arabistan levhası kuzeye doğru ilerleyip Avrasya’ya çarptıkça aradaki Anadolu bloğu batıya doğru itilir. Bu hareketin büyük kısmını iki büyük fay zonu karşılar: Kuzey Anadolu Fay Zonu (KAFZ) ve Doğu Anadolu Fay Zonu (DAFZ). GPS ölçümleri (Reilinger ve arkadaşları, 2006) Anadolu’nun Avrasya’ya göre batıya, saat yönünün tersine dönerek hareket ettiğini gösterir.

Kuzey Anadolu Fay Zonu

KAFZ, doğuda Karlıova civarından batıda Marmara Denizi’ne ve Kuzey Ege’ye uzanan, yaklaşık 1.200 km uzunluğunda sağ yanal doğrultu atımlı bir faydır (Şengör ve arkadaşları, 2005). “Sağ yanal”, fayın karşı tarafındaki bloğun sağa doğru kaydığı anlamına gelir. GPS’e göre fay boyunca yılda yaklaşık 2 cm düzeyinde bir göreli hareket vardır; bu hareket depremlerle zaman zaman ani olarak boşalır.

KAFZ, 20. yüzyılda doğudan batıya doğru ilerleyen bir dizi büyük deprem üretmesiyle bilinir. Bu dizi 1939 Erzincan depremiyle başladı ve 1999’daki İzmit (Gölcük) ve Düzce depremleriyle Marmara’nın doğusuna ulaştı. Bu nedenle Marmara Denizi altındaki fay parçaları uzun süredir bilim insanlarının yakından izlediği bölgelerdir.

Doğu Anadolu Fay Zonu

DAFZ, Karlıova’dan güneybatıya, Kahramanmaraş ve Hatay yönüne uzanan sol yanal doğrultu atımlı bir fay zonudur. KAFZ’ye göre daha yavaş kayar; GPS çalışmaları yılda yaklaşık 1 cm düzeyinde bir hareket gösterir.

6 Şubat 2023’te Pazarcık (Kahramanmaraş) merkezli, USGS’e göre moment büyüklüğü 7,8 olan deprem, DAFZ’nin birkaç yüz kilometrelik bölümünü kırdı. Aynı gün, kuzeydeki Çardak–Sürgü fayı üzerinde Elbistan merkezli ikinci büyük deprem meydana geldi. Bu dizi, Türkiye’nin yakın tarihindeki en yıkıcı afetlerden biri oldu.

Diğer diri faylar

Türkiye’de yalnızca bu iki zon yoktur. Batı Anadolu’daki normal faylar (örneğin Gediz, Büyük Menderes ve Simav grabenleri çevresindekiler), Ege’deki fay sistemleri ve Doğu Anadolu’daki bindirme ve oblik faylar da depremler üretir. Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü (MTA) Türkiye Diri Fay Haritası’nı yayımlar.

Haritadaki fay katmanı ne anlatır?

Canlı haritamızda “Faylar” düğmesiyle açılan katman, GEM Küresel Diri Faylar Veritabanı’ndan (Styron ve Pagani, 2020; CC BY-SA 4.0) gelir. Renkler fayın türünü gösterir: doğrultu atımlı, normal, ters (bindirme) ve bunların karışımları. Her deprem sayfasında merkez üssüne en yakın diri fay ve uzaklığı da yazılıdır; örneğin M5,4 Karaköprü depreminin sayfasına bakabilirsiniz.

İki önemli uyarı:

  • Yakınlık, nedensellik değildir. Bir depremin bir fayın yakınında olması, o fayın kırıldığı anlamına gelmez; birçok küçük deprem haritada görünmeyen küçük faylarda olur.
  • Harita her fayı içermez. Küresel veritabanları ölçek gereği basitleştirilmiştir. Yapı ve arsa kararları için MTA’nın ayrıntılı haritalarına ve yerel zemin etütlerine başvurulmalıdır.

Türkiye’deki depremlerin aylık dağılımını istatistik sayfasında ve blogdaki aylık raporlarda görebilirsiniz.